کی توانم خاک غربت را طوطیای چشم کنم

خبرگزاری آریا- جنگ افغانستان در حالی وارد دهمین سال خود شده که از نظر بسیاری مساله اصلی این کشور هنوز امنیت است، امنیتی که با نام طالبان گره خورده است . به گزارش خبرگزاری آریا شبکه خبری العالم ، همچنان که 9 سال پیش مساله اصلی این کشور، طالبان و ساقط کردن آنها از قدرت بود، امروز نیز گویا مساله اصلی طالبان است. ظاهر امر که پیداست جنگ 9 ساله با حضور بیش از ده ها هزار نیروی نظامی خارجی و داخلی و صرف میلیاردها دلار، نه تنها از قدرت این گروه نکاسته بلکه طالبان توانسته با گذر از سال های ابتدایی جنگ رفته رفته قدرت خود را بازیابد و به واقعیت انکار نشدنی عرصه تحولات سیاسی و امنیتی افغانستان تبدیل شود. برخی گزارش ها حاکی از آن است که از 34 استان افغانستان، دست کم 10 استان که عمدتا در مرز پاکستان قرار دارند در تصرف و نفوذ طالبان است. افزون بر این، آنها توانسته اند نفوذ خود در مرکز، استان های غربی و شمالی افغانستان را نیز روز به روز بیشتر کنند.
هر روز خبر جدیدی از اقدامات طالبان منتشر می شود که همه دلیل افزایش فعالیت های ستیزه جویانه این گروه در ماه های اخیر است. بسیاری از کارشناسان شیوه جنگی طالبان را مبتنی بر روش جنگ های نامتقارن بر پایه مبارزه در زمان و نه زمین می دانند که با توجه به دارا بودن عقبه مطمئن در پشت مرزهای جنوبی افغانستان آنها را در موقعیت مناسبی قرار داده است. سرسختی این گروه، به حدی است که افزایش نیروهای خارجی و به کارگیری آخرین دستاوردهای تجهیزات نظامی، تاثیری در به انفعال کشانیدن آنان نداشته است. این در حالی است که در جریان درگیری ‌ها، این گروه تلفات زیادی را نیز متحمل می‌شود، اما نظام سازمانی طالبان به گونه‌ای است که بقایای آنان بلافاصله مرمت و عناصر جدیدی جذب آن می‌شود. جرأت طالبان اینک به حدی رسیده که در دسته‌های کوچک شبه‌نظامی وارد کابل و دیگر شهرهای بزرگ می‌شوند و در قالب گروه‌های انتحاری چند نفری در روز روشن به وزارتخانه‌ها و مراکز دولتی و موسسات خارجی حمله می‌کنند؛ در بسیاری از گذرگاه‌های بین ولایات پاسگاه بازرسی ایجاد و باج‌گیری می‌کنند؛ افراد مشکوک وابسته به دولت را از خانه‌هایشان بیرون کشیده و تیرباران می‌کنند؛ در برخی از مناطق تشکیلات حکومتی سایه برپا کرده و استانداران و فرمانداران خود را گماشته‌اند و تلفات عمده‌ای را به نیروهای بین‌المللی و دولتی در کمینگاه‌های برون شهری و حتی درون شهری وارد می‌کنند. افزایش نفوذ و تسلط تدریجی طالبان در افغانستان رفته رفته بسیاری را وادار به طرح این دیدگاه کرد که افغانستان برای این که روی آرامش به خود ببیند ناچارا باید طالبان را به عنوان بخشی از واقعیت غیرقابل انکار در جامعه افغانستان مورد پذیرش قرار دهد. به عبارتی دیگر، هم دولت افغانستان هم نیروهای خارجی در این کشور به این نتیجه رسیده اند که نوعی موازنه قوا میان آنها و گروه های درگیر ایجاد شده؛ به طوری که پیروزی یکی بر دیگری بسیار دشوار شده است. بر همین اساس راهی جز گفت و گو و مصالحه وجود ندارد. اما اینکه چرا 10 سال جنگ در افغانستان نه تنها منجر به کاهش قدرت این گروه نشد بلکه رفته رفته بر تاثیرگذاری آن افزوده، موضوعی است که می توان دلایل مختلفی برای آن ذکر کرد. بسیاری ناتوانی دولت در تامین امنیت، فساد سیاسی و اداری گسترده در نهادهای حکومتی، مشکلات گسترده اقتصادی و فقر، حضور نیروهای نظامی بیگانه در افغانستان و هدف قرار داده شدن غیرنظامیان و گسترش حس بیگانه ستیزی را از جمله دلایل گسترش قدرت طالبان در سال های اخیر می دانند. امروز نیروهای خارجی در افغانستان و در راس آنها آمریکا که خود را به شدت در باتلاق افغانستان گرفتار می بینند، تصور می کنند که مطمئن ترین و شاید تنها راه خروج آنها از این کشور تحقق مصالحه ملی و واگذاری بخشی از قدرت به طالبان است. در این میان دولت افغانستان نیز که به دلیل اوضاع بد امنیتی و نیز سیاسی تحت فشار شدیدی قرار دارد در این اندیشه است که بتواند از راه تحقق صلح با شورشیان زمینه مساعدتری را برای اداره کشور و بهبود شرایط فراهم کند. `حامد کرزی` رییس جمهوری افغانستان به تازگی در بیانیه ای به مناسبت عید قربان بار دیگر اعلام کرد که از همه هموطنان ناراضی می خواهم به تلاش ها برای برقراری صلح بپیوندند. مذاکره با طالبان از اجلاس لندن تا شورای عالی صلح موضوع مذاکره با طالبان نخستین بار به صورت رسمی در بهمن ماه سال گذشته در کنفرانس لندن مطرح شد. کشورهای شرکت کننده در بیانیه پایانی این اجلاس به‌طور رسمی خواستار مذاکره دولت افغانستان با طالبان شدند. در خرداد ماه سال جاری `جرگه مشورتی صلح` که به گفته رییس جمهوری افغانستان `اجماع ملی افغان ها` بود برای مشخص کردن چهارچوب گفت و گو و مصالحه با شورشیان و بویژه طالبان برگزار شد. نتیجه کار این نشست بزرگ، ارایه پیشنهادات مشخص به دولت افغانستان، از جمله رهایی زندانیان طالبان و حذف نامهای سران این گروه از فهرست سیاه و تحریم های سازمان ملل متحد بود. پس از جرگه صلح این دو پیشنهاد با جدیت از سوی دولت پیگیری شده و تا کنون در چندین مورد، زندانیان متهم به همکاری با طالبان از زندانها آزاد شده و چندین نفر از سران طالبان از فهرست تحریم های سازمان ملل متحد حذف شده اند. پس از آن در کنفرانس بین المللی کابل که در تیرماه برگزار شد، ابعاد این موضوع زوایای روشن تری پیدا کرد. در ادامه و بر اساس یکی از بندهای مهم و اصلی قطعنامه جرگه مشورتی صلح، شورای عالی صلح افغانستان رسما با حضور رییس جمهوری این کشور مهر ماه تشکیل شد. اعضای این شورای 68 نفره با نظارت رییس جمهوری افغانستان انتخاب شده اند که شامل تعدادی از نمایندگان هر دو مجلس این کشور، برخی از اعضای سابق طالبان و نیز حزب اسلامی، روسا و بزرگان اقوام، حقوقدانان، زنان، جامعه مدنی و رسانه ای این کشور است. در سویی دیگر و خارج از چارچوب های رسمی موضوع مصالحه با گروه های شورشی و در صدر آنها طالبان در جریان بوده است. بر همین اساس اخیرا نشست دو روزه ای با نام `بین الافغانی` با حضور چهل و هفت نفر از گروه های مختلف افغانی در مالدیو برگزار شد. در این نشست که به ابتکار `همایون جریر`، از نزدیکان `گلبدین حکمتیار` رهبر حزب اسلامی افغانستان از گروه های مخالف دولت برگزار شد، شرکت کنندگان مهمترین مسائل افغانستان و در صدر آن موضوع صلح و راهکارهای تحقق آن را مورد بحث و بررسی قرار دادند و سرآخر طرح پیشنهادی صلح را ارایه کردند که اصلی ترین پیشنهادهای آن، اعلام آتش بس به خاطر ایجاد فضای اعتماد، مشارکت طرف های درگیر جنگ در قدرت و تعیین جدول زمانی برای خروج نیروهای خارجی از افغانستان بود. از آنجایی که در نشست مالدیو برخی از اعضای گروه های اصلی مخالف دولت افغانستان همچون گروه طالبان و نیز حزب اسلامی گلبدین حکمتیار شرکت کردند، بسیاری آن نشست را مهم و یک دستاورد بزرگ به شمار آوردند. با این وجود هنوز پرسش ها و ابهام های بسیاری در مورد موضوع مذاکره با طالبان وجود دارد که در ادامه تلاش خواهد شد به آنها پرداخته شود. مذاکره با کدام طالبان؟ گرچه بسیاری معتقدند که طالبان گروهی شناخته شده است و برای آن ویژگی هایی نیز عنوان می کنند اما با اندکی تامل پی می بریم که این شناخت بسیار کلی است و نمی تواند ویژگی های جزیی این گروه و گستردگی آن را توصیف کند. بر همین اساس هنوز تعریفی واحد و منسجمی از طالبان که هم دولت افغانستان، هم مردم، هم کشورهای منطقه و هم ناتو روی آن اشتراک داشته باشند، وجود ندارد. `تروریست`، `شورشی`، `ستیزه جو`، `برادران ناراضی`، `شاخه افغانی القاعده`، `اسلام گرایان تندرو`، واژه هایی هستند که در محافل سیاسی و رسانه ای افغانستان و کشورهای خارجی در توصیف طالبان بیان می شود. همین تفاوت نام ها خود به روشنی گویای نبود تعریف و تصور یکسان از طالبان است. از سوی دیگر برخی کارشناسان معتقدند که به جای تقسیم بندی طالبان به افراطی و میانه رو باید آنها را به داخلی و خارجی تقسیم کرد. `نوذر شفیعی` کارشناس مسائل افغانستان معتقد است که `طالبان افغان عمدتا اهل مذاکره هستند و حاضرند برای التیام بخشیدن به دردها، مصیبتها و رنجهایی که مردمشان متحمل شده‌اند به سمت مذاکره حرکت کنند. اما طالبان خارجی به خصوص کسانی که در شورای کویته و یا میرانشاه و یا شبکه حقانی هستند معمولا سعی می کنند مانع از تحقق فرآیند صلح بشوند. لذا به نظر می رسد اگر طالبان افغان از طالبان غیرافغان جدا بشوند، امکان تحقق فرآیند صلح بیشتر خواهد شود.` چه کسی با طالبان گفت و گو می کند؟ یکی دیگر از مسائل مهم در خصوص مذاکره با طالبان این است که متولی این گفت و گو کیست؟ با وجود اینکه شورای عالی صلح به عنوان متولی اصلی گفت و گو با طالبان معرفی شده اما برخی خبرها و گزارش ها حکایت از این دارد که علاوه بر این شورا، نهادها و اشخاص دیگری نیز با طالبان در حال گفت و گو هستند. اواخر ماه گذشته پس از تشکیل شورای عالی صلح گزارش هایی از گفت و گوی محرمانه نمایندگان دولت افغانستان و تعدادی از فرماندهان طالبان منتشر شد. `نیویورک تایمز` به نقل از یک منبع افغان و یک دیپلمات ناشناس نوشت که دست کم چهار فرمانده طالبان و یک نماینده گروه شورشی حقانی در گفت وگوها شرکت داشته اند. به نوشته نیویورک تایمز، فرماندهان طالبان عضو شورای کویته هستند که از آن به عنوان شورای رهبری طالبان نام برده می شود و ملا محمد عمر سرپرستی آنرا بر عهده دارد. ژنرال `دیوید پترائوس` فرمانده آمریکایی نیروهای ائتلاف در افغانستان چند روز پیش گفته بود که مقام های طالبان اجازه خواهند داشت که برای مذاکره با دولت وارد کابل شوند. پیش از این نیز حامد کرزی رییس جمهوری افغانستان در گفت و گویی با شبکه تلویزیونی آمریکایی سی ان ان گفته بود که با هدف پایان دادن به خشونت در افغانستان تماس های غیر رسمی با طالبان در جریان بوده است. این در حالی است که دولت افغانستان بارها اعلام کرده که در مورد مذاکره با طالبان صلاحیت تصمیم گیری نهایی بر عهده شورای عالی صلح است. بسیاری از کارشناسان بر این نظرند که یکی از ملزومات مهم مذاکره با طالبان این است که شورای عالی صلح به عنوان تنها مرجع مذاکره بیش از پیش مورد حمایت دولت، گروه ها و شخصیت های افغانی قرار بگیرد و از اقدامات موازی کارانه با این نهاد جلوگیری شود. اقدامات موازی کارانه با شورای عالی صلح بیش از هر چیز به جایگاه این شورا لطمه خواهد زد و انجام وظیفه سنگین این شورا را با مشکلات عدیده ای روبرو خواهد ساخت. از سوی دیگر انجام مذاکره با مخالفان از چند مجرا و بویژه به شکل محرمانه می تواند بی اعتمادی مردم افغانستان را نسبت به فرایند سیاسی در این کشور در پی داشته باشد. چارچوب مذاکره با طالبان چیست؟ یکی دیگر از مهمترین موضوعاتی که پیرامون مذاکره با طالبان مطرح است مساله چارچوب و دستور کار مذاکرات است. این مذاکرات در حالی قرار است انجام شود که هم دولت و هم طالبان پیش شرط هایی را برای مذاکرات تعیین کرده اند که همین امر می تواند چالش مهمی در مسیر مذاکرات باشد. دولت افغانستان پیشتر گفته بود که تنها با آن بخش از طالبان حاضر به مصالحه است که سلاح را بر زمین گذاشته و قانون اساسی را نیز پذیرفته باشد. این در حالی است که با وجود تشکیل شورای عالی صلح و حضور برخی از اعضای سابق طالبان در قالب آن، تاکنون تغییر عمده ای در مواضع کلی این جریان نسبت به تحولات افغانستان ایجاد نشده است. پس از آغاز به کار این شورا، طالبان در بیانیه ای این اقدام را بیهوده خواند و تاکید کرد که چنین اقداماتی کمکی به برقراری صلح در افغانستان نخواهد کرد. طالبان می گوید که تا زمانی که نیروهای خارجی در افغانستان حضور دارند، هیچ گونه تعامل و یا فرایند صلحی امکان پذیر نیست. `ملا عمر` رهبر طالبان به تازگی گزارش های منتشر شده درباره مذاکره با این گروه را `شایعاتی بی اساس و گمراه کننده` خواند و تاکید کرد که دشمنان طالبان چون در میدان جنگ در حال شکست خوردن هستند، به شایعه پراکنی در مورد مذاکرات صلح روی آورده اند. با وجود سرسختی بخش مهمی از طالبان برای ورود به مذاکرات، اخیرا شورای عالی صلح مواضعی اتخاذ کرده که بسیاری آن را نشان از نرمش این شوار در برابر طالبان برای جلب نظر این گروه می دانند. `برهان الدین ربانی` رییس شورای عالی صلح چندی پیش با بیان اینکه برای موفقیت در مذاکرات صلح و پایان دادن به درگیری بین شورشیان و دولت مرکزی، لازم است تا هر دو طرف از خود انعطاف نشان دهند تاکید کرده بود که شرایط مطرح شده از سوی حکومت افغانستان و طالبان، هیچ کدام نهایی نیست و می تواند بر سر میز مذاکره، تغییر کند. `محمدرضا بهرامی` سفیر پیشین ایران در افغانستان معتقد است که : `مواضع شورای عالی صلح ظرف مدت کوتاهی که از تشکیل آن می گذرد نوعی شتاب زدگی در آن را نشان می دهد که قاعدتا نباید دلیلی به جز نبود سیاست منسجم و دقیق در این شورا داشته باشد. موضع رییس این شورا مبنی بر اینکه ` شرایط مطرح شده از سوی دولت افغانستان و طالبان ، هیچکدام نهایی نبوده و می تواند سر میز مذاکره تغییر کند` بزرگترین امتیازی است که می توانست توسط این شورا به طرف مقابل ارایه شود و بیان آن تنها ضعف مفرط در مقابل گروههای شورشی را نشان می دهد . شروط دولت افغانستان برای جذب گروههای شورشی و از جمله طالبان مبتنی بر کنار گذاشتن اسلحه ، قطع ارتباط با القاعده و پذیرش قانون اساسی افغانستان بوده است . هر چند در موضع رییس شورای عالی صلح مشخص نیست کدامیک از این شروط سه گانه قرار است مورد مذاکره و تغییر قرار گیرد ، اما ظاهرا تنها این قانون اساسی افغانستان است که در بین این سه شرط قابلیت چانه زنی برای آن متصور می باشد . ورود به این بحث به مفهوم امکان تغییر ساختار فعلی در افغانستان و همه آن موضوعاتی است که بعنوان دستاورد ظرف سالهای اخیر از آنها یاد می شده است.` از سوی دیگر نبود چهارچوب تعریف شده و اظهاراتی از این دست که پیش شرط هایی که برای مذاکره با طالبان گذاشته شده قابل تغییر است، بسیاری را در افغانستان نگران کرده که این مذاکرات به معامله با طالبان و فرصتی برای اجرایی شدن مجدد دیدگاه های افراط گرایانه این گروه تبدیل شود. براین اساس برخی معتقدند که طالبان بیش از اینکه به قدرت سیاسی و حکومت بیاندیشد به دنبال اجرا کردن شریعت مورد نظر خود در جامعه است. از این رو برخی احتمال می دهند که دولت برای اینکه خطرات امنیتی این گروه را کاهش دهد در مقابل کنار گذاشتن سلاح این وعده را به آنها می دهد که در مناطقی که نفوذ و حضور دارند می توانند قوانین و شریعت مورد نظر خود را اعمال کنند. مساله ای که نگرانی های بسیاری را در بین مردم و فعالان سیاسی و مدنی افغانستان ایجاد کرده است چرا که آنان تجربه تلخی را از افراط گری های این گروه در زمان حکومتشان بر افغانستان به یاد دارند و نمی خواهند مجددا این تجربه به شکل دیگری تکرار شود. زنان افغانستان که در دوران حکومت طالبان، دوران سختی را گذراند و از حقوق مسلمی همچون رفتن به مدرسه و دانشگاه و یا کار در بیرون از خانه محروم بودند، از جمله کسانی هستند که شدیدا نگران بازگشت قوانین ارتجاعی طالبان به عرصه جامعه افغانستان هستند. گرچه دولت افغانستان هشت نفر زن را در ترکیب شورای عالی صلح قرار داده اما با این وجود این نگرانی ها هنوز به طور کامل رفع نشده است. جمع بندی بسیاری از تحلیلگران معتقدند که طرح مذاکره با طالبان در زمانی که بر دامنه نفوذ و تاثیرگذاری این گروه در افغانستان افزوده می شود نمی تواند چشم انداز روشنی داشته باشد. به عبارت دیگر چون مخالفان دولت و در راس آنها طالبان قدرت خود را در حال افزایش و در عین حال طرف مقابل خود را (دولت و نیروهای خارجی در افغانستان) در موضع ضعف می بینند، بنابراین انگیزه چندانی برای مذاکره ندارند. به نظر می رسد صرف پیوستن برخی از عناصر دون پایه در طالبان به جامعه افغانستان مشکل چندانی را حل نمی کند. چرا که از یک سو به همان اندازه که کسانی که از طالبان جدا می شوند، افراد دیگری به آنها اضافه می شود و از سوی دیگر به دلیل مشکلات زیرساختی در افغانستان بویژه مشکلات معیشتی و اقتصادی هیچ تضمینی برای پیوستن مجدد افراد جدا شده به این گروه وجود ندارد. آمریکا و دیگر متحدانش که 9 سال پیش به افغانستان یورش بردند، رهاورد مثبتی برای این کشور به بار نیاوردند و پس از این همه سال جنگ و خونریزی، تا اندازه ای پی برده اند که راه حل بحران افغانستان جنگ نظامی صرف نیست بلکه توجه به زیرساخت های اقتصادی، نهادسازی و توانمند سازی دولت این کشور نقش مهمی در این میان دارد. اما با این وجود تا زمانی که دولت این کشور توانمندی های نظامی، امنیتی و نیز مدیریت اقتصادی خود را افزایش ندهد، نخواهد توانست مردم را از زیر بار فشارهای مختلف امنیتی و اقتصادی رها سازد و در این میان طرح هایی از جمله مذاکره با طالبان اگر با دقت و بررسی حساب شده و همه جانبه صورت نگرفته باشد نه تنها نمی تواند صلح و امنیت را برای مردم افغانستان به بار بیاورد بلکه اوضاع را از وضعیت فعلی نیز وخیم تر و بار دیگر روزهای سیاه و سخت حاکمیت افراط گرایی در افغانستان را تکرار می کند.
نوشته شده در دوشنبه ٢٩ آذر ۱۳۸٩ساعت ۱۱:۳٦ ‎ق.ظ دل نوشته‌ها ()